[recensie] Tentoonstelling Les Très Riches Heures du duc de Berry in het kasteel van Chantilly

Het lijkt wel makkelijker om de paus of de president van de Verenigde Staten persoonlijk te ontmoeten dan om het manuscript Les Très Riches Heures du duc de Berry te zien, dat zorgvuldig wordt bewaard in het Musée Condé in Chantilly. Zelfs onderzoekers hebben moeite om toegang te krijgen tot deze schat.

Maar wij hebben veel geluk, want op dit moment vindt er een uitzonderlijke tentoonstelling plaats gewijd aan de Très Riches Heures du duc de Berry. Deze presentatie, die loopt tot 5 oktober 2025, is een belangrijk evenement in de wereld van de middeleeuwse kunst.

Een uitzonderlijk manuscript eindelijk onthuld

De Très Riches Heures du duc de Berry vertegenwoordigen een van de absolute meesterwerken van de middeleeuwse miniatuurkunst. Dit manuscript, rond 1411 in opdracht van de hertog van Berry gemaakt bij de gebroeders Limburg, is eerder slechts twee keer tentoongesteld. De zeldzaamheid van deze openbare presentatie maakt het evenement des te waardevoller voor kunst- en geschiedenisliefhebbers.

Het manuscript bevat 66 paginagrote schilderijen van opmerkelijke artistieke kwaliteit. De beroemde kalenderminiaturen, ware getuigenissen van het middeleeuwse leven, bieden een indrukwekkende visuele reis tussen aristocratische en boerentaferelen. De fijnheid van de details en de schittering van de kleuren, bewaard gebleven na zes eeuwen, getuigen van het genie van de miniaturisten en verluchters.

Aangezien het manuscript door verschillende kunstenaars over een zeer lange periode is gemaakt, biedt de tentoonstelling de mogelijkheid om gedurende de hele route te volgen hoe de Très Riches Heures altijd bekend en bewonderd zijn geweest en een inspiratiebron vormden voor andere boeken. Het plaatst het boek ook in zijn artistieke en politieke context en geeft ons meer informatie over de hertog van Berry, een bibliofiel en een belangrijk vorst.

Het is uitzonderlijk om zoveel codexen te zien, zo goed bewaard, uitgeleend door musea van over de hele wereld.

Het zien van de originele folia laat ons het werk van de miniaturisten en verluchters beter waarderen, want alles is minuscuul en toch zitten de gezichten, de vachten van honden… vol details.

Een zaal te klein voor dit meesterwerk

De tentoonstelling vindt plaats in de Salle du Jeu de Paume, helaas te klein voor de belangstelling die het manuscript opwekt. Ik ging er op een woensdag rond lunchtijd naartoe en de weinige aanwezigen dringen zich op om de minuscule uitleg te lezen en van het ene folio naar het andere te gaan. De drukte maakt mensen nerveus en onbeleefd. Je hebt geen tijd om 5 seconden te kijken of een andere toerist blaast al in je nek om met zijn telefoon te zoomen. De telefoons worden tevoorschijn gehaald om te tonen “ik was erbij” terwijl de scans in hoge resolutie gratis online beschikbaar zijn.

Voor het eerst sinds 1416 zijn de 6 getijdenboeken die in opdracht van de hertog van Berry zijn gemaakt, tegelijkertijd op dezelfde plaats aanwezig. Je kunt je verbazen over de “Belles Heures” die onlangs in New York werden tentoongesteld tijdens hun restauratie. Het manuscript is daarna in verschillende delen gebonden om de conservering te garanderen; slechts één deel wordt hier tentoongesteld. Maar laten we blij zijn dat we niet naar New York hoeven om het te zien.

Deze getijdenboeken, neven van de Très Riches Heures, worden een beetje apart gezet; maar in plaats van de drukte aan te trekken, heeft dit het tegenovergestelde effect: iedereen concentreert zich op de manuscripten langs de muur en besteedt geen enkele aandacht aan de getijdenboeken!!

Het belangrijkste deel: de folia van de Très Riches Heures met de 12 maanden van het jaar worden verticaal gepresenteerd, vastgehouden door zeer fijne transparante draden om ze niet te beschadigen. En natuurlijk kun je zowel de voorkant als de achterkant bekijken. Maar de ruimte is zo klein dat het een extreem stressvolle ervaring is; je durft niet te lang voor het folio te blijven staan omdat het de doorgang volledig blokkeert, en toch moet je de tijd nemen om de details te waarderen.

In een klein hoekje verschuilt zich een facsimile van de Très Riches Heures. Dat is jammer, want dit is een van de weinige keren dat je het gevoel hebt de Très Riches Heures door te bladeren en je beseft hoe rijk het is, maar je staat op elkaar in minder dan een vierkante meter omdat er net naast twee kleine schermen staan over de restauratie van het manuscript. De arme restauratoren: zoveel werk om kort gepresenteerd te worden op twee slecht zichtbare schermen, zonder Engelse ondertitels. Gelukkig is er een immersieve video die alle details toont die tijdens de restauratie zijn gevonden door scans uit te voeren, dat was zeer interessant.

Enkele uitleg is op de muur in de grote zaal gedrukt, maar in zo’n goudkleur die onleesbaar is gezien het gebrek aan licht in de ruimte dat ik ze moest fotograferen om ze later beter op de telefoon te lezen.

Kortom, ik ben zeer teleurgesteld over de grootte van de zaal en de scenografie. Hoewel de uitleg talrijk en interessant is, maken de omstandigheden het niet mogelijk om de tijd te nemen om ze goed te lezen. En ik begrijp de keuze niet goed om de andere getijdenboeken niet meer in de schijnwerpers te zetten; die hebben minder uitleg dan de boeken langs de muur; dus als je niet oplet, krijg je de neiging om ze over te slaan. Bovendien zou het hen niets kosten om grotere uitleg te plaatsen zodat meerdere mensen tegelijk kunnen lezen terwijl ze wachten tot de plaats voor de folia vrijkomt. Echt micro-details, micro-frustraties die zich opstapelen terwijl het manuscript beter verdiend zou hebben.

Vergeleken met de omvang van de tentoonstelling en de plaats die het MET-museum in New York aan de Belles Heures heeft gegeven (je kunt online enkele video’s bekijken om een idee te krijgen van de scenografie), zou je denken dat de Très Riches Heures minder belangrijk zijn.

Kleine aanvullende informatie: alleen de twee boekdelen zijn losgemaakt (dit geldt enkel voor de kalenders); we zullen niet noodzakelijk het originele folio van de zodiakman zien, want dat blijft in het gebonden boek, en het boek zal geopend zijn op een specifieke miniatuur die om de 15 dagen wisselt. De folio’s werden al gerestaureerd vóór de expositie, daarom zijn ze in onberispelijke staat. Ze worden na de expositie echter opnieuw gebonden en we zullen ze waarschijnlijk nooit meer in ons leven zien.

Praktische informatie

Periode: 7 juni – 5 oktober 2025
Locatie: Salle du Jeu de Paume, kasteel van Chantilly
Tarieven:

• Kasteelticket + expositie: €21 (verlaagd tarief €17,50)
• Parkticket + expositie: €12 (verlaagd tarief €10)
• Gratis voor kinderen onder 7 jaar

Vooraf reserveren wordt sterk aanbevolen gezien de uitzonderlijke drukte. De expositie trekt een internationaal publiek, wat het culturele belang van het evenement bevestigt.

Bezoekadvies

Je kunt de TER / RER D nemen naar Chantilly-Gouvieux. Daarna is er een gratis lokale bus die je voor het kasteel afzet.
Let op, er zijn niet veel TER / RER / bussen; ik moest bij elk vervoermiddel 30 tot 45 minuten wachten. Dus als er geen bus meer is tussen het kasteel en het station, moet je ofwel 35 minuten lopen, ofwel een Uber nemen. De reis met het openbaar vervoer vanuit Parijs is erg lang en vermoeiend; als je een auto hebt, denk ik dat dat de voorkeur heeft.

Mensen worden erg onbeleefd in zo’n kleine ruimte, dus ik raad je aan om ’s ochtends vroeg te komen.

Deze expositie zal waarschijnlijk het belangrijkste kunstevenement van 2025 in Frankrijk blijven. Dus ondanks de niet-optimale omstandigheden, zowel voor liefhebbers van middeleeuwse kunst als voor erfgoedliefhebbers, is dit een uitzonderlijke kans die je niet mag missen.