[Reflectie] #30: Democratie, Autocratie en de “drie principes”

Hier is een vertaling van een tekst die op 1 januari 2026 is geschreven door mijn favoriete hedendaagse Vietnamese filosoof Dang Than. Deze tekst weerspiegelt op een grappige manier wat ik heb geschreven over de roman Brave new world. Je vindt de tekst origineel in het Vietnamees & de Engelse tekst hier.

[Beste wensen voor 2026] Democratie, Autocratie en de “drie principes”

Democratie geeft in theorie rechten aan iedereen. In de praktijk wordt het vaak gekaapt door een kleine elite die de massa subtiel misleidt en onderwerpt met de kunst van het “zachtjes regeren”.

Autocratie is “hard regeren”. Een handvol leiders heeft slechts een paar managementtrucs en een ijzeren vuist nodig. Het volk lijdt misschien meer, maar het ziet de brutale realiteit van de macht duidelijker. De zwaarste beproevingen scherpen vaak de slimheid aan.

Democratie en autocratie doen graag alsof ze vijanden zijn, terwijl ze dezelfde “samenlevingskwaal” delen: een machtshonger gecombineerd met de angst dat het volk ontwaakt. De ene sust met valse keuzes, de andere onderdrukt met een rigide orde. Beide zijn makkelijk te regeren als je mensen gewend maakt aan dromen of angst – wanneer de staat de vader speelt, de markt de koning, en het volk een kudde wordt.

Democratie is een all-you-can-eat buffet waar iedereen is uitgenodigd, waar iedereen zich kan bedienen. Maar het bestek is beperkt, camera’s bewaken vanuit het plafond, en de echte chef werkt in een onzichtbare kamer. Je wordt verteld: je hebt de keuze. Dat is waar. Je kunt kiezen uit identieke gerechten, allemaal gekruid met dezelfde specerij van “sociale consensus”, licht bestrooid met “vrijheid van meningsuiting onder impliciete censuur”. Democratie leert een nieuwe vaardigheid: met overtuiging namens anderen spreken, “de meerderheid” aanroepen zonder te weten waar die zich werkelijk bevindt.

Autocratie nodigt je niet uit voor het diner. Het zet een enorme ketel met verdovende pap neer, in de open lucht gekookt – met hout, wapenstokken en luidsprekers – en snauwt je toe: eet of sterf. De deugd van autocratie is zijn brutale eerlijkheid. Het belooft weinig, eist alleen orde. Het verkoopt geen dromen, het trekt grenzen. Het probeert niet te overtuigen. Geen “referendum”.

Maar de mens is een vreemd wezen. Waar illusie heerst, worden dromen geboren. Waar de zweep valt, wortelt herinnering (iedereen die onder koloniaal bewind heeft geleefd, herinnert het zich en begrijpt waarom het Vietnamese volk zich ooit als één man tegen de Fransen verzette). Democratie voedt eindeloze dromen die uitputten van hoop. Autocratie grift herinneringen, diep en onuitwisbaar. Zo produceert democratie burgers die versleten zijn door debatten, terwijl autocratie overlevenden smeedt met instincten die scherp zijn als messen.

Zacht regeren is de kunst om slachtoffers te laten applaudisseren voor het onzichtbare juk om hun nek. Het is gewurgd worden terwijl je denkt dat je een spirituele massage krijgt. Geen geschreeuw nodig. Het spreekt via grafieken, peilingen en experts. Het laat ons twijfelen aan ons eigen lijden: ben ik gewoon te gevoelig? Een samenleving heeft geen enorme gevangenissen nodig – alleen een taalsysteem dat handig genoeg is zodat iedereen zichzelf opsluit.

Hard regeren verspilt geen woorden. Het vraagt niet of je lijdt. Het zegt dat pijn rechtvaardig is. Dat pijn je menselijk maakt. Dat pijn gehoorzaamheid leert. In pijn leer je snel: micro-expressies ontcijferen, de wind voelen draaien, onderscheiden welke stilte veilig is en welke dodelijk. Pijn is een versneld onderwijsprogramma. Geen diploma, maar een heel echte afstuderen (vraag het de revolutionaire strijders als je twijfelt).

Vandaar deze paradox: democratie infantiliseert door vrijheid, autocratie scherpt aan door angst. De ene maakt burgers die veel praten maar weinig begrijpen. De andere produceert mensen die weinig praten maar veel begrijpen. En beide kunnen monsters voortbrengen, als het klimaat ernaar is.

Laten we het hebben over phạc-nhiên (red.: een filosofie verzonnen door de auteur, erg dicht bij het taoïstische “Wu Wei”. Het is echter een woordspeling, phạc klinkt als f*ck): geen enkel model redt de MENS van zichzelf.
Democratie produceert niet automatisch wijsheid. Autocratie brengt niet automatisch verzet voort. Een zwak burgerbewustzijn verandert democratie in een carnaval van slogans; onder autocratie maakt het van het volk een kudde die geschoren wordt. Een hoog burgerbewustzijn kan in democratie nog steeds zijn eigen doodgraver kiezen (we hebben het vaak gezien); onder autocratie kan het zijn moment afwachten als een oeroud roofdier.

Het probleem ligt niet bij het regime, maar bij de ideologische immuniteit. Zonder immuniteit wordt democratie een pandemie (wie zou dat ontkennen?). Zonder immuniteit wordt autocratie geo-bestemming – een noodlot verankerd in de grond. De phạc -geneeskunde is een bijzonder middel: het vertrouwt niet volledig op geschonken vrijheid, noch onderwerpt het zich volledig aan opgelegde orde. Je moet schuin staan – een halve stap buiten het systeem, een halve stap in jezelf. Lachen wanneer het moet. Zwijgen wanneer het moet. Weigeren medeplichtig te zijn aan de zoete leugen, weigeren de knie te buigen voor brutaal geweld.

Uiteindelijk zijn democratie of autocratie slechts theaterdecors. De hoofdrolspeler blijft de mens : wakker of slapend, dwaas maar zichzelf wijs achtend, of wijs maar de dwaas spelend. Wanneer het volk genoeg ontwaakt, moet elk regime zich aanpassen. Wanneer het volk slaapt, is elk regime slechts een naamsverandering.

Daarom hebben sommigen, na alle wegen te hebben geobserveerd, de weg van de Grote Wegonderscheiden. Je kunt het TAM NGUYÊN PHÁP noemen (de “Leer van de Drie Principes”) – waar Staat, Samenleving en Markt allemaal zijn doordrenkt met de kwaliteit phạc. Ze stort niet in in een almachtige staat en drijft ook niet af naar een zichzelf regulerende markt, maar brengt de drie krachten in hun legitieme rollen op één lijn. Ze kan worden gearticuleerd als ‘3 pijlers – 6 sloten – 9 indicatoren’. De details komen later. Over acht jaar zullen zij die nog ogen hebben, het zien.